ถูกใจ

แชร์

การจัดการภาวะตัวเย็นหลังผ่าตัด ทำไมจึงสำคัญและต้องทำอย่างไร?

ภูมิคุ้มกันถาม-ตอบคณะที่ปรึกษาสัตวแพทย์ Meongsiljang

ภาวะตัวเย็นหลังผ่าตัดเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุด เพิ่มความเสี่ยงการฟื้นตัวช้า การติดเชื้อ และการตกเลือด รวบรวมหลักการดูแลและวิธีดูแลที่บ้านที่เจ้าของต้องรู้

การจัดการภาวะตัวเย็นหลังผ่าตัดคืออะไร?

สุนัขนอนอยู่บนแผ่นทำความร้อนในห้องฟื้นตัว

การจัดการภาวะตัวเย็นหลังผ่าตัดคือการดูแลฟื้นฟูที่สำคัญในการนำอุณหภูมิร่างกายของสัตว์เลี้ยงที่ลดลงระหว่างกระบวนการดมยาสลบและการผ่าตัดกลับสู่ช่วงที่ปลอดภัย การสังเกตอย่างละเอียดอย่างน้อย 3 ชั่วโมงทันทีหลังผ่าตัดเสร็จมีความสำคัญ หากอุณหภูมิร่างกายไม่ฟื้นตัวในช่วงเวลานี้ ความเสี่ยงของการติดเชื้อบริเวณผ่าตัด การตกเลือดที่เพิ่มขึ้น และการฟื้นตัวช้าจะสูงขึ้นมาก แม้หลังจากกลับถึงบ้าน หากสัตว์เลี้ยงยังสั่นหรืออ่อนแรง ให้สร้างสภาพแวดล้อมที่อบอุ่นทันทีและปฏิบัติตามคำแนะนำจากโรงพยาบาลอย่างเคร่งครัด

ทำไมอุณหภูมิร่างกายจึงลดลงหลังผ่าตัด?

ยาสลบจะยับยั้งศูนย์ควบคุมอุณหภูมิในสมอง ดังนั้นความสามารถในการสั่นหรือหดกล้ามเนื้อเพื่อสร้างความร้อนของสัตว์เลี้ยงจะหายไปชั่วคราว เมื่อรวมกับการเปิดช่องท้องหรือช่องอกระหว่างการผ่าตัด การให้สารน้ำเย็น การโกนขนและทาน้ำยาฆ่าเชื้อ อุณหภูมิร่างกายจะลดลงอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะสุนัขพันธุ์เล็ก สุนัขชรา ลูกแมว และตัวผอมจะสูญเสียความร้อนได้เร็วกว่า ดังนั้นความเสี่ยงต่อภาวะตัวเย็นจึงสูงกว่ามาก

ช่วงอุณหภูมิร่างกายตามระดับภาวะตัวเย็น

ตามตำราเวชศาสตร์วิกฤตสัตว์เล็ก (Small Animal Critical Care Medicine) ภาวะตัวเย็นแบ่งเป็นระดับตามอุณหภูมิร่างกายส่วนกลางดังนี้ ที่บ้านให้ใช้ค่าที่วัดด้วยเทอร์โมมิเตอร์ทางทวารหนักเป็นเกณฑ์ในการตัดสิน

ดูระดับภาวะตัวเย็นในภาพรวม

รายการ	ระดับเบา	ระดับปานกลาง	ระดับรุนแรง
ช่วงอุณหภูมิ	32~37℃	28~32℃	ต่ำกว่า 28℃
สัญญาณหลัก	การสั่น การทรงตัวเสีย การหดตัวของหลอดเลือดส่วนปลาย	ระดับสติลดลง หัวใจห้องบนเต้นผิดจังหวะ ความดันโลหิตต่ำ (อาจมีการสั่น)	การสั่นหายไป หัวใจห้องล่างเต้นผิดจังหวะ ระดับสติลดลงหรือหายไป
การตอบสนอง	การทำให้อบอุ่นด้วยตนเอง (ผ้าห่ม แผ่นทำความร้อน)	การทำให้อบอุ่นอย่างแข็งขัน + ติดต่อโรงพยาบาลทันที	ไปห้องฉุกเฉินทันที

ช่วงอุณหภูมิตามเกณฑ์ตำราสัตวแพทยศาสตร์ (Small Animal Critical Care Medicine) หากต่ำกว่า 37℃ ถือว่าอยู่ในช่วงภาวะตัวเย็นระดับเบาแล้ว

สัญญาณภาวะตัวเย็นที่ต้องตรวจสอบที่บ้าน

หลังจำหน่ายกลับบ้าน ให้ตรวจสอบสัญญาณต่อไปนี้ที่บ้านอย่างเข้มข้น

การสั่น: เป็นปฏิกิริยาป้องกันของร่างกายเพื่อเพิ่มอุณหภูมิ

หูและปลายเท้าเย็น: หลอดเลือดส่วนปลายหดตัวจนความร้อนหายไป

เหงือกซีด: หากเป็นสีขาวแทนสีชมพู เป็นสัญญาณการไหลเวียนเลือดลดลง

อ่อนแรง: ตอบสนองช้าเมื่อเรียกหรือไม่สามารถลุกขึ้นได้

การหายใจและอัตราการเต้นของหัวใจลดลง: หากช้าลงอย่างเห็นได้ชัดกว่าปกติ เป็นสัญญาณอันตราย

หากพบสองอย่างพร้อมกัน ต้องติดต่อโรงพยาบาลทันที

สัตวแพทย์ตรวจสอบสีเหงือกของสุนัขที่กำลังฟื้นตัว

หากพบสัญญาณนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันที

หากอุณหภูมิร่างกายต่ำกว่า 36℃ หรือสัตว์เลี้ยงที่สั่นอยู่หยุดสั่นและอ่อนแรงลงทันที เป็นภาวะฉุกเฉิน ในภาวะตัวเย็นรุนแรง การสั่นจะหายไปเอง ดังนั้น 'ความเงียบ' จึงอันตรายกว่า หากเหงือกซีดหรือเขียวคล้ำ การหายใจช้าลง และระดับสติลดลง แสดงว่าไม่สามารถเพิ่มอุณหภูมิได้เอง อย่าพยายามทำให้ร้อนอย่างหักโหมที่บ้าน ให้ห่อด้วยผ้าห่มและไปโรงพยาบาลทันที

วิธีทำให้อบอุ่นอย่างปลอดภัยที่บ้าน

พื้นฐานของการจัดการภาวะตัวเย็นที่บ้านคือ 'ช้าๆ และนุ่มนวล'

อุณหภูมิห้อง: รักษาไว้ที่ 24~26℃

ผ้าห่มซ้อนกัน: ห่อลำตัวด้วยผ้าห่มนุ่ม 2~3 ผืน

แผ่นทำความร้อน: ต้องวางบนผ้าขนหนูก่อนใช้ (ห้ามสัมผัสโดยตรง)

ขวดน้ำอุ่น: ห่อด้วยผ้าขนหนูแล้ววางข้างท้อง

กันลม: หลีกเลี่ยงลมจากพื้น เครื่องปรับอากาศ และพัดลม

ห้ามใช้ไดร์เป่าผมและแผ่นทำความร้อนไฟฟ้าอย่างเด็ดขาด ตำราสัตวแพทยศาสตร์จัดให้แผ่นทำความร้อนไฟฟ้า (electric blankets) เป็นอุปกรณ์ที่ห้ามใช้สำหรับทำให้สัตว์เลี้ยงอบอุ่นร่วมกับถุงเมล็ดพืชที่อุ่นด้วยไมโครเวฟ แม้จะปูด้วยผ้าขนหนูหรือผ้าห่ม ก็ควบคุมความร้อนได้ยากและมีความเสี่ยงต่อแผลไหม้จากความร้อนต่ำ จึงไม่เหมาะเป็นอุปกรณ์ทำให้อบอุ่นที่บ้าน

ความผิดพลาดที่เจ้าของมักทำ

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือการให้ความร้อนมากเกินไปเพราะ 'ต้องการทำให้ร้อนเร็ว' การวางกระเป๋าน้ำร้อนบนท้องโดยตรงโดยไม่ใช้ผ้าขนหนู หรือเป่าลมจากไดร์เป่าผมโดยตรง อาจทำให้เกิดแผลไหม้จากความร้อนต่ำได้ นอกจากนี้การให้น้ำเย็นขณะยังไม่ตื่นจากยาสลบเต็มที่ มีความเสี่ยงต่อปอดบวมจากการสำลักน้ำ ให้น้ำหลังจากเวลาที่สัตวแพทย์อนุญาตเท่านั้น ใช้น้ำอุณหภูมิห้องและให้ทีละน้อย จุดเริ่มต้นการให้อาหารอีกครั้งก็แตกต่างกันไปตามชนิดการผ่าตัดและสภาพของสัตว์เลี้ยง การปฏิบัติตามคำแนะนำการจำหน่ายและเวลาที่สัตวแพทย์แจ้งอย่างเคร่งครัดจึงปลอดภัยกว่า

วิธีตรวจสอบว่าอุณหภูมิร่างกายกลับมาหรือไม่

ที่บ้าน ค่าที่วัดด้วยเทอร์โมมิเตอร์ทางทวารหนักจะแม่นยำที่สุด หลังจำหน่ายให้ตรวจสอบ ทุก 2 ชั่วโมง ประมาณ 3 ครั้ง หากอุณหภูมิอยู่ในช่วง 38.3~39.2℃ ถือว่าเข้าสู่ระยะเสถียร หูและปลายเท้าอุ่นขึ้น เหงือกกลับเป็นสีชมพูสดใส และสัตว์เลี้ยงเริ่มเปลี่ยนท่าทางหรือสบตา แสดงว่ากำลังฟื้นตัวได้ดี การจดบันทึกไว้จะช่วยมากเมื่อปรึกษาสัตวแพทย์ในวันถัดไป

หากต้องการดูแลภูมิคุ้มกันและความเร็วการฟื้นตัวพร้อมกัน

หากภาวะตัวเย็นนานขึ้น การไหลเวียนเลือดไปเนื้อเยื่อ (การไหลเวียน) จะลดลง และการเผาผลาญยาจะช้าลง ทำให้ความเสี่ยงการติดเชื้อบริเวณผ่าตัดและการฟื้นตัวช้าเพิ่มขึ้นไปด้วย ดังนั้น 'การทำให้อบอุ่น + การพักผ่อนเพียงพอ + การเสริมโปรตีน' จึงเป็นสามเหลี่ยมของการฟื้นตัว ให้อาหารฟื้นตัวที่นุ่มและย่อยง่ายในปริมาณน้อยแต่บ่อยครั้งตั้งแต่เวลาที่สัตวแพทย์อนุญาต และห้ามหยุดยาแก้ปวดที่ได้รับการสั่งจ่ายเอง หากปวดมาก การฟื้นตัวของอุณหภูมิร่างกายจะช้าลง สำหรับสุนัขชราและแมวที่มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ การลดการสัมผัสกับสัตว์เลี้ยงอื่นหลังจำหน่าย 1 สัปดาห์ ก็ดีเช่นกัน

สัตวแพทย์ผู้ตรวจสอบคอนเทนต์นี้

Dr. Tony — Punnawat Phongkittirak

สัตวแพทย์

สัตวแพทย์ผู้สำเร็จการศึกษาด้านสัตวแพทยศาสตร์จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น ประเทศไทย และผ่านหลักสูตร IVSA ที่ North Carolina State University สหรัฐอเมริกา ด้วยประสบการณ์ทางคลินิกในโรงพยาบาลสัตว์ ปัจจุบันทำงานในสายงานเฮลท์แคร์สัตว์เลี้ยง และมุ่งมั่นสร้างระบบการดูแลดิจิทัลที่เชื่อมผู้เลี้ยงกับสัตวแพทย์

คำถามที่พบบ่อย

สัตว์เลี้ยงยังสั่นอยู่หลังผ่าตัด เป็นเรื่องปกติหรือไม่?

เป็นปฏิกิริยาที่พบบ่อยในกระบวนการตื่นจากยาสลบ ห่อด้วยผ้าห่มและรักษาอุณหภูมิห้องไว้ที่ 24℃ ขึ้นไป หากการสั่นยังคงอยู่ หรือการสั่นหายไปอย่างกะทันหันและอ่อนแรงลง ต้องติดต่อโรงพยาบาลทันที โดยเฉพาะเมื่อดูเหมือนการสั่นหยุดลง อาจเป็นสัญญาณของภาวะตัวเย็นรุนแรงที่ดำเนินไป อย่าประมาทและวัดอุณหภูมิทันทีอุณหภูมิทันที

สามารถใช้แผ่นทำความร้อนไฟฟ้าหรือแผ่นทำความร้อนได้หรือไม่?

ห้ามใช้แผ่นทำความร้อนไฟฟ้า (electric blankets) ตำราสัตวแพทยศาสตร์ระบุชัดเจนว่าแผ่นทำความร้อนไฟฟ้าเป็นอุปกรณ์ที่ห้ามใช้สำหรับทำให้สัตว์เลี้ยงอบอุ่น เนื่องจากขณะยังไม่ตื่นจากยาสลบเต็มที่ จะไม่สามารถรับรู้ความร้อนได้ มีความเสี่ยงต่อแผลไหม้จากความร้อนต่ำสูง แทนที่จะใช้ขวดน้ำอุ่นห่อด้วยผ้าขนหนูวางข้างท้อง หรือวางแผ่นทำความร้อนเฉพาะบนผ้าขนหนูใช้ทางอ้อมวยผ้าขนหนูวางข้างท้อง หรือใช้แผ่นทำความร้อนเฉพาะทางโดยวางบนผ้าขนหนูเสมอเพื่อใช้ทางอ้อมจะปลอดภัยกว่า

ต้องวัดอุณหภูมิบ่อยแค่ไหน?

หลังจำหน่ายทันที 2~3 ชั่วโมง ให้ตรวจสอบทุก 1 ชั่วโมง เมื่อเสถียรแล้วให้ตรวจสอบทุก 2~3 ชั่วโมง หากต่ำกว่า 36℃ หรือสูงกว่า 40℃ ให้ติดต่อโรงพยาบาลทันที

ภาวะตัวเย็นในแมวอันตรายกว่าสุนัขหรือไม่?

สัตว์เลี้ยงตัวเล็กหรือผอม ลูกสัตว์เล็ก และสัตว์ชรา มีอัตราส่วนพื้นที่ผิวต่อน้ำหนักตัวสูง และมีไขมันและกล้ามเนื้อน้อย จึงสูญเสียความร้อนได้เร็วกว่า แมวที่มีตัวเล็กหรือผอมก็อาจสูญเสียอุณหภูมิได้เร็วกว่าในเงื่อนไขเดียวกัน ดังนั้นแมวตัวเล็ก ลูกแมว หรือแมวชรา ต้องดูแลการทำให้อบอุ่นเป็นพิเศษนอย่างละเอียดเป็นพิเศษ

ให้น้ำหรืออาหารได้เมื่อไหร่?

คำแนะนำของสัตวแพทย์สำคัญที่สุด จุดเริ่มต้นการให้น้ำและอาหารอีกครั้งหลังตื่นจากยาสลบแตกต่างกันไปตามชนิดการผ่าตัดและสภาพของสัตว์เลี้ยง จึงต้องรับคำแนะนำที่ถูกต้องจากสัตวแพทย์เมื่อจำหน่าย โดยทั่วไปจะดำเนินการโดยให้สัตว์กินอาหารฟื้นตัวที่นุ่มในปริมาณน้อยแต่บ่อยครั้งหลังจากตรวจสอบว่ากลืนได้ดีโดยไม่อาเจียนลืนได้ดีโดยไม่อาเจียน

แชร์

คอนเทนต์ที่เกี่ยวข้อง

เปรียบเทียบโรงพยาบาลสัตว์ระดับ 1 กับระดับ 2

คู่มือประสิทธิภาพและการให้วิตามิน C

7 อันดับสายพันธุ์สุนัขขาสั้น

วิธีการติดตามความคืบหน้าการลดน้ำหนัก

สัญญาณการขาดแร่ธาตุในสุนัขและแมว รวมทุกกรณี

อาการและการประเมินภาวะขาดโปรตีน

เปรียบเทียบการให้สารน้ำกับการดื่มน้ำ - เมื่อไหร่ต้องใช้วิธีไหน

ความหมายฉลาก AAFCO และเกณฑ์การเติมเต็มโภชนาการ

อายุการเก็บอาหารสัตว์และอายุการใช้งาน หลังเปิดสามารถให้อาหารได้นานแค่ไหน?

อาหารแห้งแช่แข็ง vs อาหารปรุงสุก vs อาหารเม็ด ควรเลือกแบบไหนให้ลูกคุณ?

เอกสารอ้างอิง

[1] Fossum TW. Preoperative and intraoperative care of the surgical patient. In: Small Animal Surgery, 3rd ed. Elsevier, 2007.

[2] Grimm KA et al. Veterinary Anesthesia and Analgesia: Lumb and Jones, 5th ed. Wiley-Blackwell, 2015.

[3] Small Animal Anesthesia and Pain Management: A Color Handbook, 3rd Edition.

[4] Hosgood G, Scholl DT. Evaluation of age as a risk factor for perianesthetic morbidity and mortality in the dog. J Vet Emerg Crit Care, 1998;8(3):222-36.